नाथाभाऊंचे ‘अमृतपर्व’ : एका संघर्षशील नेतृत्वाचा राजकीय आणि सामाजिक प्रवास.
७५ वर्षे वयाची... चार दशकांहून अधिक सार्वजनिक जीवनाची... सत्तेच्या शिखरापासून संघर्षाच्या वाटेपर्यंतची... आणि तरीही जनतेशी नाळ न तुटू देणाऱ्या एका नेतृत्वाची कहाणी म्हणजे एकनाथराव खडसे अर्थात खान्देशचे ‘नाथाभाऊ’!
राजकारणात नेते अनेक असतात; पदेही अनेकांना मिळतात. काहींना सत्ता मिळते, काहींना मान-सन्मान मिळतो आणि काहींच्या वाट्याला संघर्ष येतो. परंतु ज्याच्या राजकीय प्रवासात सत्ता, संघर्ष, पराभव, पुनरागमन, आरोप-प्रत्यारोप आणि जनतेचे प्रेम हे सारे अनुभव एकाच वेळी येतात, त्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रवास केवळ राजकीय राहत नाही—तो एका काळाचा दस्तऐवज बनतो.
माजी मंत्री, ज्येष्ठ नेते एकनाथराव खडसे उर्फ नाथाभाऊ यांचा ७५ वा अमृत महोत्सव हा अशाच एका प्रदीर्घ प्रवासाचे स्मरण करण्याचा क्षण आहे.
हा केवळ वाढदिवसाचा सोहळा नाही.हा केवळ सत्काराचा कार्यक्रम नाही.हा एका अशा नेतृत्वाचा गौरव आहे, ज्याने महाराष्ट्राच्या राजकारणात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली; ज्याने विधानसभेत विरोधक म्हणून सरकारला धारेवर धरले आणि सत्तेत असताना महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या; ज्याने राजकीय चढ-उतारांचा सामना केला आणि संघर्षाच्या काळातही आपली ओळख टिकवून ठेवली.
खान्देशच्या मातीतून घडलेला नेता नाथाभाऊंच्या
व्यक्तिमत्त्वाची खरी ताकद समजून घ्यायची असेल, तर ती त्यांच्या राजकीयपदांच्या यादीत शोधून उपयोग नाही.त्यासाठी खान्देशच्या मातीत जावे लागेल.गावातील माणसाच्या भाषेत बोलणारा, शेतकऱ्याच्या प्रश्नाची व्यथा जाणणारा आणि सामान्य कार्यकर्त्याला थेट आपल्याशी जोडून घेणारा नेता म्हणून त्यांची ओळख निर्माण झाली.
राजकारणाच्या मोठ्या मंचावर जाण्यापूर्वी माणसांच्या मनात जागा निर्माण करावी लागते. नाथाभाऊंच्या राजकीय वाटचालीची पायाभरणी याच लोकसंपर्कातून झाली. त्यामुळेच त्यांचे नेतृत्व केवळ निवडणुकीतील गणितांपुरते मर्यादित राहिले नाही.
‘नाथाभाऊ’ हे संबोधनच त्यांच्या आणि जनतेच्या नात्याचे खरे प्रतीक आहे.नेता म्हणून नाव घेतले की एक औपचारिक अंतर निर्माण होते; पण ‘नाथाभाऊ’ म्हटले की त्यात आपुलकी आहे,विश्वास आहे आणि आपला माणूस असल्याची भावना आहे.
हीच कोणत्याही जननेत्याची सर्वात मोठी राजकीय संपत्ती असते.
विरोधी पक्षनेता : आवाजाला धार देणारे पर्व
नाथाभाऊंच्या राजकीय कारकिर्दीतील सर्वाधिक प्रभावी टप्प्यांपैकी एक म्हणजे विरोधी पक्षातील त्यांची भूमिका. सरकारच्या धोरणांवर कठोर प्रश्न उपस्थित करणे, प्रशासनाला जाब विचारणे आणि विधानसभेत मुद्देसूद व आक्रमकपणे भूमिका मांडणे—ही त्यांची ओळख बनली.
विरोधक म्हणून काम करणे म्हणजे केवळ सरकारवर टीका करणे नव्हे. सरकारला प्रश्न विचारताना पर्यायही समोर ठेवावा लागतो. जनतेच्या प्रश्नांना विधानसभेच्या सभागृहात आवाज द्यावा लागतो. या भूमिकेत नाथाभाऊंनी आपली स्वतंत्र छाप उमटवली.
त्यांची भाषणे कधीकधी रोखठोक होती; शैली आक्रमक होती; परंतु त्यामागे मुद्द्याचा अभ्यास आणि राजकीय अनुभवाची जोड असल्यामुळे त्यांची दखल घ्यावी लागत असे.
राजकारणात सौम्यता असावी की आक्रमकता, हा वेगळा वाद असू शकतो; परंतु ज्या नेत्याचा आवाज सभागृहाबाहेर सामान्य माणसापर्यंत पोहोचतो, तोच नेता जनतेच्या मनात टिकतो.
नाथाभाऊंच्या राजकीय प्रवासाने हे सिद्ध केले.
सत्तेतील जबाबदारी आणि प्रशासनाचा अनुभव
विरोधक म्हणून आक्रमक असलेले नाथाभाऊ सत्तेत आल्यानंतर विविध महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळताना दिसले. मोठ्या खात्यांचा कारभार, प्रशासनाशी थेट संबंध आणि राज्याच्या विकासविषयक निर्णयप्रक्रियेत सहभाग—या अनुभवाने त्यांच्या नेतृत्वाला वेगळी परिमाणे दिली.
राजकारणात आंदोलन करणे एक गोष्ट असते आणि प्रशासन चालविणे दुसरी. विरोधी बाकांवरून प्रश्न विचारणे वेगळे आणि सत्तेच्या बाकावर बसून निर्णय घेणे वेगळे. नाथाभाऊंनी या दोन्ही भूमिका अनुभवल्या.म्हणूनच त्यांच्या राजकीय प्रवासाकडे केवळ एका पक्षाच्या किंवा एका पदाच्या चौकटीतून पाहता येत नाही. तो महाराष्ट्राच्या राजकारणातील बदलत्या समीकरणांचा साक्षीदार असलेला प्रवास आहे.
संकटांनी घडवलेला संघर्षशील नेता
प्रत्येक राजकीय कारकिर्दीला सुवर्णकाळ असतो; पण खऱ्या नेतृत्वाची परीक्षा संकटाच्या काळात होते.
नाथाभाऊंच्या राजकीय आयुष्यातही अनेक वळणे आली. सत्तेच्या केंद्रस्थानी असलेला नेता एका टप्प्यावर संघर्षाच्या परिस्थितीत आला. समीकरणे बदलली. राजकीय संबंध बदलले. सहकाऱ्यांच्या भूमिका बदलल्या. परंतु या सर्व बदलांमध्ये स्वतःची राजकीय ओळख जपण्याचे आव्हान मात्र कायम राहिले.
या संघर्षाच्या काळातही नाथाभाऊंचे नाव महाराष्ट्राच्या राजकारणातून अदृश्य झाले नाही.
याचे कारण एकच —
ज्याचे राजकारण केवळ पदावर उभे असते, त्याचे अस्तित्व पद गेल्यावर कमकुवत होते; परंतु ज्याची मुळे जनतेत असतात, त्याचा संघर्षही जनतेच्या स्मरणात राहतो.नाथाभाऊंचा प्रवास याच अर्थाने महत्त्वाचा आहे.पक्ष बदलले, राजकीय समीकरणे बदलली; पण कार्यकर्त्यांशी नाते कायम
महाराष्ट्राच्या राजकारणात पक्षांतर, आघाड्या आणि बदलती समीकरणे ही नवीन गोष्ट नाही. परंतु पक्षाच्या राजकारणापलीकडे कार्यकर्त्यांशी असलेले वैयक्तिक नाते टिकवून ठेवणे ही खरी कसोटी असते.
नाथाभाऊंच्या प्रवासातही राजकीय स्थित्यंतरे आली. मात्र त्यांच्या नावाभोवती आजही अनेक पिढ्यांतील कार्यकर्ते एकत्र येतात, ही वस्तुस्थिती त्यांच्या वैयक्तिक नेतृत्वाची ताकद अधोरेखित करते.
काही नेते पक्षामुळे मोठे होतात; तर काही नेते आपल्या कार्यकर्त्यांच्या बळावर पक्षांनाही ताकद देतात.
नाथाभाऊंच्या राजकीय वाटचालीकडे पाहताना ही बाब प्रकर्षाने जाणवते.
राजकारणाच्या पलीकडचा अमृत महोत्सव
७५ वर्षांचा अमृत महोत्सव हा कोणत्याही सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वाच्या जीवनातील मोठा टप्पा असतो. परंतु नाथाभाऊंच्या अमृत महोत्सवाला विशेष अर्थ प्राप्त होतो, तो त्यांच्या प्रदीर्घ सार्वजनिक जीवनामुळे.
या निमित्ताने विविध राजकीय विचारांचे नेते एकत्र येत असतील, तर त्याकडे केवळ राजकीय चर्चेच्या चष्म्यातून पाहण्याची गरज नाही. मतभेद असले तरी एखाद्या व्यक्तीच्या सार्वजनिक योगदानाची दखल घेता येते, ही लोकशाहीचीही एक परंपरा आहे.
राजकारणात संघर्ष असतो, स्पर्धा असते, टीका असते आणि मतभेदही असतात. पण एखाद्या नेत्याने दीर्घकाळ सार्वजनिक जीवनात केलेल्या योगदानाचा गौरव करणे, ही राजकीय संस्कृती अधिक प्रगल्भ होण्याची खूण मानली पाहिजे.
नाथाभाऊंच्या अमृत महोत्सवाकडे म्हणूनच केवळ एका व्यक्तीचा उत्सव म्हणून पाहता येणार नाही.
तो एका पिढीचा अनुभव आणि दुसऱ्या पिढीला मिळणारी प्रेरणा आहे.
आजच्या तरुण नेतृत्वासाठी धडा
आजच्या राजकारणात प्रसिद्धीचे माध्यम बदलले आहे. सोशल मीडिया, डिजिटल प्रचार आणि प्रतिमानिर्मिती यांचे महत्त्व वाढले आहे. मात्र या वेगवान युगातही जनतेच्या मनात कायमचे स्थान निर्माण करण्यासाठी पर्याय नाही—तो म्हणजे सातत्यपूर्ण लोकसंपर्क.नाथाभाऊंच्या पिढीने राजकारणात गावोगावी फिरून कार्यकर्ते जोडले. लोकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होत विश्वास निर्माण केला. निवडणुकीच्या काळापुरते जनतेकडे जाण्याऐवजी निवडणुकीनंतरही संपर्क कायम ठेवला.
हीच राजकीय शाळा आजच्या तरुण पिढीसाठी महत्त्वाची आहे.
नेता होण्यासाठी प्रसिद्धी लागते; पण लोकनेता होण्यासाठी लोकांच्या मनात जागा निर्माण करावी लागते.नाथाभाऊ : एका राजकीय युगाचे प्रतिनिधी
नाथाभाऊंच्या ७५ वर्षांच्या प्रवासाचा विचार केला, तर त्यात महाराष्ट्राच्या राजकारणातील अनेक बदल प्रतिबिंबित होतात. ग्रामीण राजकारणाची ताकद, कार्यकर्त्यांवर उभे राहिलेले नेतृत्व, आक्रमक विरोधी राजकारण, सत्तेतील जबाबदारी आणि नंतरचा संघर्ष—या सर्व टप्प्यांचे ते साक्षीदार राहिले आहेत.
म्हणूनच नाथाभाऊंचा प्रवास हा केवळ व्यक्तिचरित्र नाही.तो महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एका महत्त्वपूर्ण कालखंडाचा आरसा आहे.
त्यांनी यश पाहिले.
संघर्ष पाहिला.
सत्ता पाहिली.
राजकीय एकाकीपणाचे दिवसही पाहिले.
परंतु प्रत्येक टप्प्यात त्यांची ओळख जिवंत राहिली—ती म्हणजे नाथाभाऊ !
अमृत महोत्सवाच्या निमित्ताने...
७५ वर्षांचा हा प्रवास थांबण्याचा नाही ; तर मागे वळून पाहत पुढच्या पिढीसाठी अनुभवांची शिदोरी ठेवण्याचा आहे.नाथाभाऊंनी आपल्या सार्वजनिक जीवनात जे काही कमावले आहे, त्यात सर्वात मोठी कमाई कोणती असेल तर ती पदांची नाही, तर माणसांची आहे.कार्यकर्ते, सहकारी, समर्थक आणि सामान्य नागरिक यांच्या मनात निर्माण झालेला विश्वास हीच त्यांची खरी संपत्ती आहे.
आज अमृत महोत्सवाच्या निमित्ताने नाथाभाऊंच्या राजकीय प्रवासाकडे पाहताना एक गोष्ट निश्चितपणे म्हणता येईल —
सत्ता येते आणि जाते...
पदे मिळतात आणि बदलतात...
राजकीय समीकरणे कायम बदलत राहतात...
परंतु संघर्षातून निर्माण झालेली ओळख आणि जनतेने दिलेले प्रेम टिकविणे, हीच खरी अमृतमूल्ये असतात.म्हणूनच...नाथाभाऊंचा ७५ वा अमृत महोत्सव हा केवळ एका वाढदिवसाचा सोहळा नाही.
तो आहे—
संघर्षाचा सन्मान...
अनुभवाचा गौरव...
जनतेच्या विश्वासाला सलाम...
आणि खान्देशच्या मातीतून घडलेल्या एका लोकनेत्याच्या प्रदीर्घ प्रवासाला मानाचा मुजरा!
नाथाभाऊ... ७५ वर्षांचा प्रवास संपलेला नाही;
तो पुढच्या पिढीसाठी अनुभवांचा दीपस्तंभ बनून उभा आहे !
— विशेष लेख यासाठी महत्त्वाची माहिती
आबा पाटील, मानमोडीकर
तालुकाध्यक्ष, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार), बोदवड तालुका
संपर्क : ९८२३९३८२३९
यांनी दिल्याने विशेष लेख लिहिता आला.
टिप्पणी पोस्ट करा